Khu di tích Gò Tháp thuộc địa bàn 2 xã Mỹ Hòa và Tân Kiều, huyện Tháp Mười, tỉnh Ðồng Tháp, cách huyện Tháp Mười khoảng 11 km về hướng bắc, cách TP Cao Lãnh 43 km về hướng đông bắc. Gò Tháp, Gò Tháp Mười là tên gọi xa xưa của vùng đất thuộc phần lớn huyện Tháp Mười ngày nay. Ðời vua Tự Ðức, trong các châu bản gọi vùng này là Thập Tháp. Qua thời gian, người ta gọi vùng đất trũng, phèn mênh mông rừng tràm xen kẽ những cánh đồng hoang rất rộng lớn, đầy cỏ bàng, lác và những bàu sen là Ðồng Tháp Mười.
Các nhà khảo cổ trong nhiều lần khai quật di chỉ Gò Tháp vào những năm 1984, 1993 đã phát hiện nhiều di vật của nền văn hóa Óc Eo dưới lòng đất cát pha sét, có niên đại cách đây hơn 1,5 thiên niên kỷ. Các tượng thần của Hinđu giáo như Vixinu, Ganêxa, Xiva và các mẫu vật sành sứ, ấm chén, khuôn chế tác nữ trang hiện được trưng bày khá phong phú tại Bảo tàng Ðồng Tháp, trong đó có một số cọc gỗ chìm dưới lớp đất hai đến ba mét. Người ta cho rằng đó là dấu vết nhà sàn của một cụm dân cư cổ sống trong vùng rốn lũ, mà Gò Tháp là nơi tập trung.
Ðến Gò Tháp, bạn sẽ thấy như hòa vào cảnh quan thiên nhiên với môi trường sinh thái còn mang nhiều nét hoang sơ. Nơi đây có nhiều gò cát quanh co như lượn sóng với chiều dài gần 500 m, ngang 200 m, tạo thành cụm gò nổi, trên gò có nhiều cây cổ thụ như trôm, gáo, sao, dầu, thau lau sừng sững tỏa bóng âm u. Vào mùa nước nổi, Ðồng Tháp Mười mênh mông trắng xóa, xen lẫn với những cụm xóm làng xanh tươi như những ốc đảo, tạo thành một bức tranh thiên nhiên tuyệt đẹp.
Từ cuối thế kỷ XVII và đầu thế kỷ XVIII, Ðồng Tháp Mười vẫn còn hoang vu với rừng rậm bạt ngàn, đầm bãi sình lầy, thiên nhiên khắc nghiệt. Quần thể di tích Gò Tháp có tên Prasat Pream Loven gồm có năm di tích tiêu biểu như Gò Tháp Mười, tháp Cổ Tự, mộ và đền thờ Anh hùng Thiên Hộ Dương (Võ Duy Dương) và Ðốc binh Kiều, gò Minh Sư, miếu Bà Chúa Xứ. Trong khu vực Gò Tháp, các nhà khảo cổ đã phát hiện được nhiều di vật cổ của nền văn minh Óc Eo. Các di chỉ văn hóa Óc Eo được phát hiện rất nhiều nơi ở Ðông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long.
Gò Tháp Mười là nơi cao nhất nằm ở phía nam khu di tích. Trong hai cuộc chiến tranh chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, Gò Tháp Mười từng là căn cứ của các cơ quan kháng chiến ở Nam Bộ, khu 8, trường Quân chính khu 8... Ðây là khu di tích văn hóa, lịch sử độc đáo được Bộ Văn hóa - Thông tin (nay Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) công nhận năm 1998.
Cách Gò Tháp Mười 100 m về phía bắc là chùa Tháp Linh Cổ Tự, tương truyền đã có từ đời Thiệu Trị (1841-1847), xa xưa là ngôi tháp thờ các vị thần của Hin-đu giáo. Sau một thời gian hoang phế bởi chiến tranh, ngày nay ngôi chùa cổ này đã được trùng tu lại. Tháp Linh Cổ Tự uy nghi với kiến trúc hiện đại, nhưng vẫn giữ được bản sắc văn hóa của các đình chùa Việt Nam qua những tượng Phật và các hoa văn, họa tiết trang trí...
Ở khoảng giữa Gò Tháp Mười và Tháp Linh Cổ Tự có miếu Hoàng Cô, theo dân gian địa phương, miếu này thờ bà Nguyễn Phúc Hồng Nga là em gái vua Gia Long. Phía sau miếu có ngôi mộ của Hoàng Cô, trên đỉnh mộ được dân chúng đắp bằng những viên đá trứng bằng nắm tay vun cao lên. Hiện các nhà nghiên cứu vẫn đang trong quá trình tìm hiểu về lịch sử cũng như mộ táng của vị công chúa này.
Hàng năm, có hai kỳ lễ hội dân gian truyền thống, đó là vía Bà Chúa Xứ (15 tháng 3 âm lịch) và lễ tưởng niệm hai vị Anh hùng dân tộc Thiên Hộ Dương, Ðốc binh Kiều (15 tháng 11 âm lịch). Mỗi năm có hàng trăm nghìn lượt khách hành hương về Gò Tháp để thưởng ngoạn sinh hoạt văn hóa "học trò lễ", "nhạc lễ", "múa lân sư rồng" và cùng đắm mình trong không gian một thời của vương quốc Phù Nam huyền thoại với nền văn minh Óc Eo nổi tiếng.
(ND)
